Fjármálahugtök
A | Á | B | D | E | F | G | H | I | Í | J | K | L | M | N | O | P | R | S | T | U | V | Y
A
A/V-HLUTFALL (dividend yield)
Hlutfallið milli árlegs arðs og markaðsverðs. Gefur hugmynd um þá ávöxtun sem felst í greiddum arði af hlutabréfum.
AFBORGUNARBRÉF (installment bond)
Skuldabréf sem endurgreiðist með greiðslu afborgana.
AFFÖLL (discount)
Mismunur á nafnverði skuldabréfs með vöxtum og verðbótum og markaðsverði þess á kaupdegi.
Dæmi: Nafnverð skuldabréfs er 100, áfallnir vextir og verðbætur eru 7, samtals 107. Ef markaðsverð er 97 eru afföll 10, eða 9,3%. Afföllin verða hærri eftir því sem meiri munur er á nafnvöxtum á ávöxtunarkröfu og eftir því sem tíminn er lengri. Ávöxtun skuldabréfa getur myndast með vöxtum eða aföllum eða hvoru tveggja.
AFGREIÐSLUGJALD (service charge)
Föst þóknun sem tekin er fyrir viðskpti með verðbréf
AFLEIÐUR (derivatives)
Sérstök tegund samninga sem eru notaðir til að draga úr áhættu í viðskiptum. Þeir tryggja gegn verðbreytingum með því að kveða á um viðskipti eða hugsanleg viðskipti í framtíðinni. Afleiðuviðskipti fara fram með hlutabréf, skuldabréf, gjaldeyri, fasteignir, vörur o.fl. Sjá viðskipti með valrétti og framvirk viðskipti.
ALMENNINGSHLUTAFÉLAG (public limited company)
Allstórt hlutafélag sem er í eigu fjölda aðila þannig að hlutabréf þess geta gengið kaupum og sölum á frjálsum markaði og markaðsverð myndast.
ALMENNUR SJÓÐUR (general fund)
Verðbréfasjóður sem gerir kaupendum kleift að velja milli þess að fá reglulegar tekjur eins og í tekjusjóði eða láta þær leggjast við höfuðstólinn eins og í vaxtarsjóði.
ALÞJÓÐLEGUR SJÓÐUR (international fund, overseas fund)
Verðbréfasjóður sem á erlend skuldabréf og hlutabréf. Slíkir sjóðir eiga ýmist verðbréf frá einu erlendu landi, einum heimshluta eða mörgum löndum.
ARÐUR (dividend)
Greiðsla hlutafélags til hluthafa. Ákvörðun um arðgreiðslur er tekin á aðalfundi. Arður er venjulega tiltekinn sem hlutfall af nafnverði hlutafjár í lok reikningsárs.
ATVINNUGREINASJÓÐUR (sector fund)
Verðbréfasjóður sem á eingöngu verðbréf í fyrirtækjum í ákveðnum atvinnugreinum, s.s. sjávarútvegsfyrirtækjum, lyfjafyrirtækjum eða tölvufyrirtækjum.
Á
ÁHÆTTA (risk)
Þegar talað er um áhættu í verðabréfaviðskiptum er átt við hættuna á því að ávöxtunin verði ekki sú sem stefnt var að þegar viðskiptin voru gerð. Það stafar oftast af sveiflum sem ávallt verða á verði skuldabréfa og hlutabréfa. Aðrir áhættuþættir sem fylgja verðbréfakaupum eru t.d. vaxtaáhætta, verðbólguáhætta, endursöluáhætta, tapsáhætta og vanskilaáhætta.
ÁHÆTTUDREIFING (risk diversification)
Það að dreifa fjárfestingu í verðbréfum á margar tegundir verðbréfa til að draga úr áhættu.
ÁHÆTTUFÆLINN FJÁRFESTIR (risk averse investor)
Fjárfestir sem vill ekki taka mikla áhættu en sættir sig þess í stað við lægri ávöxtun.
ÁHÆTTUSÆKINN FJÁRFESTIR (risk seeking inverstor)
Fjárfestir sem er reiðubúinn að taka á sig mikla áhættu í von um háa ávöxtun.
ÁVÖXTUN (return)
Hagnaður sem getur myndast með vöxtum, afföllum og gengishagnaði.
Dæmi: Skuldabréf ber 5% nafnvexti en er selt með afföllum þannig að ávöxtunin verður 8%. Þegar skuldabréf er verðtryggt er jafnan talað um ávöxtun umfram verðbólgu eða raunávöxtun. Ávöxtun hlutabréfa getur myndast með arði og söluhagnaði.
ÁVÖXTUNARKRAFA (yield to maturity)
Krafa sem kaupandi skuldabréfs gerir til ávöxtunar á fé sínu.
Dæmi: Sá sem á 100.000 kr. nú en vill eiga 110.000 kr. eftir eitt ár gerir kröfu um 10% ávöxtun á fé sitt (100.000*1. 10="110.000).
B
BANKABRÉF (bank bond)
Skuldabréf sem bankar gefa út og selja á verðbréfamarkaði, oftast til að afla sér fjár til að lána aftur út. Bankabréf eru yfirleitt til langs tíma.
BETAGILDI (beta)
Mælikvarði á næmi hlutabréfa fyrir almennum verðbreytingum á hlutabréfamarkaði eða mælikvarði á markaðsáhættu hlutabréfa. Verð hlutabréfa með betagildi yfir einum hefur tilhneigingu til að sveiflast meira en verð á markaðinum almennt, verð hlutabréfa með betagildi frá 0 til 1 sveiflast minna en verð á markaðnum almennt og verð hlutabréfa með neikvætt betagildi (undir 0) breytist gagnstætt því sem gerist almennt á markaðinum hverju sinni, þ.e. þegar verð hækkar almennt lækkar verð þessara hlutabréfa og öfugt.
BINDITÍMI
Tímabilið frá útgáfudegi (eða söludegi) skuldabréfs til gjalddaga þess.
BREYTANLEGT SKULDABRÉF (convertible bond)
Skuldabréf sem má breyta í hlutabréf á fyrirfram ákveðnu gengi.
D
DOW JONES VÍSITALAN (Dow Jones Indurstrial Average)
Þekktasta hlutabréfavístala Bandaríkjanna. Vísitalan mælir verðbreytingar á hlutabréfum í 30 stórum bandarískum iðnfyrirtækjum.
E
EFTIRMARKAÐUR (secondary market)
Markaður þar sem verðbréf ganga kaupum og sölum eftir frumsölu.
EIGIÐ FÉ (stockholder´s equity)
Allur eignarhlutur hluthafa í fyrirtæki. Eigið fé getur verið samsett úr hlutafé, lögbundnum varasjóði, endurmatsreikningi og óráðstöfuðu eigin fé. Eigið fé í ársreikningi eru eignir að frádregnum skuldum.
EINGREIÐSLUBRÉF (bullet bond)
Skuldabréf sem endurgreiðist með einni greiðslu höfuðstóls, vaxta og vaxtavaxta í lok lánstímans. Einnig nefnd kúlubréf.
EININGAR (units)
Ávísun á hlutdeild í verðbréfasjóði. Einingar eru skráðar á hlutdeildarskírteini sem verðbréfasjóðir gefa út. Rekstraraðili verðbréfasjóðs skuldbindur sig til að greiða andvirði eininga á gjalddaga hlutdeildarskírteinisins eða fyrr samkvæmt ákveðnum skilmálum, ef eigandi skírteinisins óskar þess. Verðið á hverri einingu ræðst af verðmæti verðbréfa í eigu hvers verðbréfasjóðs.
F
FASTAFJÁRMUNIR (fixed assets)
Sérstök flokkun eigna í ársreikningi fyrirtækja. Fastafjármunir eru t.d. varanlegir rekstrarfjármunir, s.s. fasteignir, landareignir, vélar og tæki, en einnig áhættufjármunir og langtímakröfur.
FASTEIGNATRYGGT SKULDABRÉF (mortgage bond)
Skuldabréf þar sem fasteign er veðsett til tryggingar fyrir greiðslu bréfsins.
FASTVAXTASKULDABRÉF (fixed interest bond)
Skuldabréf með föstum vöxtum.
FJÁRFESTINGARSTEFNA (investment strategy)
Segir til um í hverju skuli fjárfest. Fyrir verðbréfasjóði er t.d. ákveðið í hvaða verðbréfum skuli fjárfest og í hvaða hlutföllum þau skuli vera.
FLATIR VEXTIR (flat rate)
Vextir sem reiknaðir eru í lok binditíma óháð hversu mörg ár er um að ræða.
Dæmi: 5 ára skuldabréf, kr. 100.000, vextir 10% =>100.000*0,10* 5="50.000
Venjulega eru reiknaðir vaxtavextir og lítur þá formúlan svona út: =">" 100.000*1, 15="161.051-100." 000=""61.051.
FORVEXTIR (discount rate)
Vextir sem greiddir eru í upphafi lánstíma og dragast þannig frá þeirri greiðslu sem lántakinn fær og kaupandi skuldabréfs þarf að greiða.
FRAMLÍNA (efficient frontier)
Lína sem er sett saman úr skilvirkum verðbréfasöfnum til að sýna áhættu þeirra og ávöxtunarmynd. Fyrir neðan framlínuna liggur mengi safna sem eiga það sameiginlegt, að með þeim má fá hærri ávöxtun, án þess að auka áhættu eða draga úr áhættu, og án þess að lækka ávöxtun með því að breyta samsetningu þeirra. Fyrir ofan framlínuna eru engin verðbréfasöfn þar sem ekki er hægt að tengja saman öll áhættu- og ávöxtunarstig.
FRAMSAL VERÐBRÉFA
Öll verðbréf þarf að framselja við sölu. Við framsal fær nýi eigandinn öll réttindi sem áskilin eru í verðbréfinu. Nafn hans er ritað aftan á bréfið og fyrri eigandi skrifar undir til staðfestingar á því að hann sé ekki lengur eigandi. Hafi bréf gengið kaupum og sölum oftar en einu sinni er áríðandi að athuga að framsalsröð þess sé óslitin (þ.e. ekkert bil á milli framsala og ekkert framsal gallað). A.m.k. öll verðtryggð skuldabréf skal framselja á nafn. Framselja ber hlutdeildarskírteini á nafn.
FRAMSÆKINN VERÐBRÉFASJÓÐUR (aggressive growth funds)
Verðbréfasjóður sem fjárfestir í áhættusömum verðbréfum í von um mjög háa ávöxtun.
FRAMVIRK VIÐSKIPTI (futures)
Þau fara þannig fram að gerður er bindandi samningur um kaup eða sölu í framtíðinni á fyrirframgefnu verði sem er ákveðið við samningsgerðina. Tilgangurinn er að draga úr áhættu. Framvirk viðskipti eru gerð með vörur, gjaldeyri, verðbréf o.fl.
FYLGNI (correlation)
Hún er notuð til að mæla tengsl á milli tveggja stærða. Þegar t.d. gengi tveggja flokka verðbréfa hækkar á sama tíma og lækkar líka á sama tíma er sagt að jákvæð fylgni sé á milli gengis flokkanna. Hækki gengi annars þegar gengi hins lækkar og öfugt, er fygnin hins vegar sögð neikvæð.
FYRIRTÆKJAÁHÆTTA EÐA SÉRSTÖK ÁHÆTTA (unique risk, unsystematic risk)
Áhætta sem tengd er hlutabréfum í einstökum fyrirtækjum. Slíka áhættu má minnka verulega eða jafnvel losna alveg undan með því að dreifa fjárfestingu á margar tegundir hlutabréfa.
G
GENGI HLUTABRÉFA (share price, stock price)
Markaðsverð hverrar krónu af nafnvirði hlutabréfa. Sölugengi er það gengi sem verðbréfafyrirtæki eða aðrar fjármálastofnanir selja hlutabréfin á. Kaupgengi er það gengi sem verðbréfafyrirtæki eða aðrar fjármálastofnanir kaupa hlutabréfin á. Kaupgengi er alltaf lægra en sölugengi og mismunurinn er því e.k. þóknun.
Dæmi: Sölugengi hlutabréfs í hlutafélagi er 1,52. Þá kostar hver króna af nafnvirði hlutabréfs í félaginu 1,52 krónur, 10.000 króna hlutabréf kostar þannig 15.200 krónur.
GENGI HLUTDEILDARSKÍRTEINA VERÐBRÉFASJÓÐA (unit price)
Verð hverrar einingar í verðbréfasjóði. Verðið ræðst af verðmæti verðbréfa í eigu hvers verðbréfasjóðs.
GENGI SKULDABRÉFA (bond price, clean price)
Hlutfallið á milli markaðsverðs og nafnverðs.
Dæmi: Nafnverð er kr. 100.000 en skuldabréfið er selt á kr. 120.000. Þá er sagt að gengið sé 1,2. Ef skuldabréfið er hins vegar selt með afföllum getur verið að gengið sé lægra en 1. Ef 100.000 króna bréf er t.d. selt á 90.000 krónur er sagt að gengið sé 0,9.
GENGISHAGNAÐUR (capital gain)
Hagnaður sem myndast af skuldabréfum með föstum vöxtum þegar markaðsvextir lækka. Við vaxtalækkunina hækkar verð skuldabréfanna. Einnig hagnaður sem myndast af hlutabréfum þegar verð þeirra hækkar. Kjósi eigendur skuldabréfanna eða hlutabréfanna að selja þau fá þeir greiddan út gengishagnaðinn.
GENGISTAP (capital loss)
Tap sem myndast af skuldabréfum með föstum vöxtum þegar markaðsvextir hækka. Við vaxtahækkunina lækkar verð skuldabréfanna. Einnig tap sem myndast af hlutbréfum þegar verð þeirra lækkar. Kjósi eigendur skuldabréfanna og hlutabréfanna að selja þau þá taka þeir á sig gengistap.
GENGISTRYGGT EÐA GENGISBUNDIÐ SKULDABRÉF (currency linked bond)
Höfuðstóll slíks skuldabréfs breytist í samræmi við breytingar á gengi ákveðins gjaldmiðils, t.d. Bandaríkjadollars eða japanskra Jena.
GRUNNVÍSITALA
Grunnvísitala skuldabréfs er sú vístala sem höfuðstóll verðtryggðs skuldabréfs miðast við og skráð er við útgáfu bréfsins. Þegar reiknaðar eru verðbætur á höfðustól á greiðsludegi er fundin hækkun vísitölunnar frá grunnvísitölu til vísitölu á greiðsludegi og höfuðstóllinn hækkar samkvæmt því.
Dæmi: Skuldabréf að upphæð kr. 100.000 frá apríl 1995 er uppreiknað fram í febrúar 1996? 100.000*(174,9/172,0)="101.686,05.
Af þessu sést að vísitöluhækkun er 1.686,05.
H
HLUTABRÉF (share eða stock)
Ávísun á tiltekinn hlut í fyrirtæki sem rekið er sem hlutafélag. Hlutafélagið gefur út sérstakt skjal, hlutabréfið, til sönnunar því að hluthafi eigi ákveðinn hlut í félaginu. Með kaupum á hlutabréfi eignast hluthafi ávísun á afkomu fyrirtækisins í framtíðinni. Hlutabréf eru oftast viðskiptabréf, þ.e. þau geta gengið kaupum og sölum eins og tilgreint er í samþykktum félagsins. Hömlur geta verið settar á viðskipti með hlutabréf og er þess þá getið í þessum samþykktum. Þar sem viðskipti með verðbréf eru pappírslaus eru hlutabréfin ekki gefin út heldur einungis kvittun fyrir viðskiptum.
HLUTABRÉFASAFN (stock portfolio)
Ýmsar tegundir hlutabréfa sem eru saman í eigu einstaklings, sjóðs eða stofnunar og litið er á sem eina heild.
HLUTABRÉFASJÓÐUR (equity fund)
Opinn verðbréfasjóður sem fjárfestir eingöngu í hlutabréfum. Varast ber að rugla saman verðbréfasjóðum sem eingöngu fjárfesta í hlutabréfum og gefa út hlutdeildarskírteini og lokuðum hlutabréfasjóðum sem selja hlutabréf í sjálfum sér.
HLUTDEILDARSKÍRTEINI (unit certificate)
Skírteini sem verðbréfasjóðir gefa út til staðfestingar á ákveðnum eignarluta í verðbréfasjóði.
HLUTHAFI (shareholder)
Eigandi hlutabréfs í fyrirtæki.
HLUTLAUS SJÓÐASTJÓRNUN (passive fund management)
Aðferð sem byggist á því að sjóðsstjórar verðbréfasjóða eða annars konar sjóða kaupa og selja einstök verðbréf þannig að verðbréfaeign verði í því sem næst sömu hlutföllum og verðbréf í ákveðinni vísitölu sem miðað er við.
HÖFUÐSTÓLL (principal)
Upphæð skuldar sem kemur til endurgreiðslu við lok lánstíma. Höfuðstóll skuldabréfs er það sama og nafnvirði skuldabréfs. Auk höfuðstóls skuldabréfs þarf oftast að greiða vexti og verðbætur ef skuldabréfið er verðtryggt.
I
INNKALLANLEGT SKULDABRÉF (callable bonds)
Útgefandinn hefur rétt til að innkalla skuldabréfið fyrir lokagjalddaga þess. Þessi réttur getur verið gagnkvæmur, þ.e. eigandi bréfsins hefur einnig rétt á að krefja skuldarann um greiðslu fyrir lokagjalddaga.
INNLAUSN (redemption)
Endurgreiðsla skuldabréfs af hálfu útgefanda. Dæmi um innlausn er útborgun spariskírteinis ríkissjóðs á gjalddaga þess. Einnig er talað um innlausn þegar eigandi hlutdeildarskírteinis í verðbréfasjóði selur sjóðnum aftur hlutdeildarskírteini sitt og leysir þannig út fé það sem hann lagði í sjóðinn.
INNRA VIRÐI HLUTAFJÁR (book value per share)
Hlutfallið á milli eigin fjár fyrirtækis og nafnvirðis hlutafjár í því. Sýnir verðmæti hlutafjár umfram nafnverð (eða undir nafnverði) miðað við að eigið fé samkvæmt bókhaldi gefi rétta mynd af verðmæti fyrirtækisins.
Í
ÍHALDSSAMUR VERÐBRÉFASJÓÐUR (conservative fund)
Verðbréfasjóður sem fjárfestir einungis í öruggum verðbréfum og oft á kostnað ávöxtunar.
J
JAFNGREIÐSLUBRÉF (annuity)
Skuldabréf þar sem lánið greiðist til baka með jöfnum greiðslum. Vaxtagreiðslur fara lækkandi eftir því sem á lánstíma skuldabréfsins líður en hluti höfuðstóls í greiðslunni fer hækkandi. Slík skuldabréf nefnast einnig annuitetsbréf.
JÖFNUNARHLUTABRÉF (bonus shares, stock split)
Hlutabréf sem eru gefin út og afhent hluthöfum til að hækka nafnvirði hlutafjár til samræmis við verðhækkanir.
K
KAUPARÉTTUR (call option)
Réttur til að kaupa vöru, verðbréf eða gjaldeyri á fyrirfram ákveðnu verði. Gerður er samningur þar að lútandi og er hann bindandi af hálfu þess sem selur kauparéttinn. Kaupandinn getur hins vegar valið hvort hann nýtir sér réttinn eða ekki.
KAUPGENGI (bid price)
Verð sem fjárfestar geta fengið fyrir hverja einingu eða krónu nafnverðs við sölu verðbréfa.
KAUPMÁTTARJAFNVÆGISKENNINGIN (purchasing power parity theory)
Segir að þegar til lengdar lætur breytist gengi gjaldmiðla til að jafna mismunandi verðbólgu milli landa (og mismunandi framleiðni) þannig að ekki verði ódýrara að kaupa vöru eða þjónustu í einu landi en því næsta.
KÚLUBRÉF (bullet bond, zero coupon bond)
Skuldabréf sem endurgreiðist með einni greiðslu höfuðstóls, vaxta og vaxtavaxta í lok lánstímans. Einnig nefnt eingreiðslubréf.
L
LÁNSTÍMI (maturity)
Tímabilið frá því að höfðustóll skuldabréfs fenginn að láni þangað til hann er að fullu endurgreiddur. Lánstími skuldabréfa getur verið allt frá nokkrum mánuðum og upp í 30 til 40 ár.
LANGTÍMASKULDIR (long term liabilities)
Sérstök flokkun skulda í ársreikningi fyrirtækja. Skuldir eru taldar langtímaskuldir ef þær eru til lengri tíma en eins árs.
LIBOR (London Interbank Offered Rate)
Millibankavextir í London. Sú vaxtaprósenta sem stærstu alþjóðlegu bankarnir í London nota þegar þeir veita lán sín á milli.
LOKAÐUR VERÐBRÉFASJÓÐUR (closed-end-fund)
Verðbréfasjóður þar sem verslað er með eignarhluta eins og hver önnur hlutabréf. Aðeins takmarkaður fjöldi hlutabréfa er fáanlegur hverju sinni, þar sem lokaðir sjóðir auka hlutafé eingöngu með sérstökum útboðum.
M
MARKAÐSÁHÆTTA (market risk, systematic risk)
Áhætta sem skapast af verðbreytingum á hlutabréfamarkaðinum öllum. Hún er alltaf til staðar í einhverjum mæli og ekki er hægt að losna alveg við hana, jafnvel ekki með því að eiga safn hlutabréfa. Markaðsáhættu má rekja til ýmissa óvæntra atburða og breytinga sem hafa áhrif á rekstur fyrirtækja og þjóðarbúsins í heild.
MARKAÐSSKULDABRÉF (bond)
Framseljanleg skuldabréf sem boðin eru einstaklingum og lögaðilum til kaups með almennu útboði þar sem öll helstu einkenni bréfa í hverjum flokki eru hin sömu, þ.á.m. nafn útgefanda, fyrsti vaxtadagur og endurgreiðslu-, vaxta- og uppsagnarákvæði eftir því sem við á. Þau ganga síðan kaupum og sölum á eftirmarkaði.
MARKAÐSVERÐBRÉF (market securities)
Framseljanleg hlutabréf og skuldabréf sem boðin eru einstaklingum og lögaðilum til kaups með almennu útboði þar sem öll helstu einkenni bréfa í hverjum flokki eru hin sömu. Þau ganga síðan kaupum og sölum á eftirmarkaði.
MARKAÐSVEXTIR (yield, rate)
Vextir sem í boði eru á verðbréfamarkaði hverju sinni fyrir peninga sem lagðir eru fram til ávöxtunar t.d. með kaupum á skuldabréfum.
MARKAÐSVIRÐI (capitalization)
Heidarverðmæti flokks verðbréfa, t.d. heildarverðmæti hlutabréfa í ákveðnu fyrirtæki eða heildarverðmæti hlutabréfa á ákveðnum markaði, t.d. þeim íslenska.
MEÐALVEXTIR SEÐLABANKA
Meðaltal af vöxtum banka og sparisjóða sem Seðlabankinn tekur saman og birtir mánaðarlega bæði fyrir verðtryggð og óverðtryggð skuldabréf.
N
NAFNVEXTIR (nominal rate)
Vextir sem eru skráðir á skuldabréf og segja til um þá prósentu af höfuðstól sem útgefandi skuldabréfs skuldbindur sig til að greiða eigandanum í formi vaxta á hverjum vaxtagjalddaga.
NAFNVIRÐI HLUTAFJÁR (nominal share capital value, shares outstanding)
Samanlögð upphæð útgefinna hlutabréfa í hlutafélagi. Nafnvirði hlutabréfs er sú fjárhæð sem er skráð á hvert einstakt útgefið hlutabréf. Til að fá markaðsverðmæti hlutabréfs er nafnverðið margfaldað með gengi hlutabréfsins.
NAFNVIRÐI SKULDABRÉFS (nominal bond value)
Fjárhæð sem skráð er á hvert einstakt skuldabréf og segir til um hve mikið útgefandinn skuldbindur sig til að endurgreiða eigandanum þegar kemur að lokum lánstímans. Nafnvirði skuldabréfs er stundum kallað höfuðstóll skuldarinnar en ofan á það bætast svo yfirleitt vextir og verðbætur.
NÚVIRÐI (net present value)
Útreikningur á því hvers virði peningagreiðslur sem fást í framtíðinni eru í dag miðað við ákveðna ávöxtunarkröfu.
O
OPNI TILBOÐSMARKAÐURINN, OTM
Vettvangur fyrir skráningu á verði hlutabréfa sem verslað er með á eftirmarkaði á Íslandi en eru ekki skráð í Kauphöllinni.
OPINN VERÐBRÉFASJÓÐUR (open-end-fund)
Stærð slíks sjóðs breytist stöðugt í samræmi við eftirspurn. Dæmi frá Íslandi: Einingabréf Kaupþings hf., verðbréfasjóðir VÍB, verðbréfasjóðir Landsbréfa, o.s.frv.
P
PENINGAMARKAÐUR (money market)
Sá hluti verðbréfamarkaðsins sem verslar eingöngu með skammtímaverðbréf eins og ríkisvíxla, bankavíxla og skammtímaskuldabréf.
PENINGAMARKAÐSSJÓÐUR (money market fund)
Verðbréfasjóður sem á eingöngu skammtímaverðbréf. Oft er enginn mismunur á kaup- og sölugengi í slíkum sjóði.
R
RAUNGENGI (real exchange rate)
Raungengi íslensku krónunnar er vísitala sem sýnir meðalverð á íslensku krónunni gagnvart öðrum gjaldmiðlum eftir að tekið hefur verið tillit til þess að verðbólga er mismunandi í hverju landi.
RAUNÁVÖXTUN (real return)
Ávöxtun yfir verðbólgu, þ.e. ávöxtun umfram hækkun viðmiðunarvísitölu. Algengast er að miða við lánskjaravísitölu eða neysluvísitölu þegar raunávöxtun er reiknuð.
Dæmi: Ávöxtun er 7%, verðbólga er 2% => raunávöxtun er þá 4,9% (1,07/1, 02=""1,049).
RAUNVEXTIR (real rate, real yield)
Vextir yfir verðbólgu, þ.e. vextir af skuldabréfi umfram hækkun viðmiðunarvísitölu. Algengast er að miða við lánskjaravísitölu eða neysluvísitölu þegar reiknaðir eru raunvextir skuldabréfa. Nafnvextir af verðtryggðu skuldabréfi eru þeir sömu og raunvextir.
Dæmi:
Nafnvextir óverðtryggðs skuldabréfs eru 8%, verðbólgan er 3% => raunvextir eru þá 4,85% (1,08/1, 03=""1,0485).
REKSTARFÉLAG (manager)
Sérstakt félag sem sér um rekstur verðbréfasjóða. Rekstrarfélög eru aðskilin frá vörslufélögum sem hafa með höndum umsjón og vörslu verðbréfasjóða.
RÍKISBRÉF (treasury notes)
Óverðtryggð ríkisskuldabréf með föstum vöxtum. Bréfin eru útgefin til 2-4 ára.
RÍKISVÍXILL (treasury bill)
Óverðtryggð ríkisskuldabréf til skemmri tíma en árs. Ríkisvíxlar bera forvexti líkt og almennir víxlar og eru stærsti hluti peningamarkaðsins.
S
SJÁLFSKULDARÁBYRGÐARBRÉF
Skuldabréf með sjálfskuldaábyrgð, þar sem fyrirtæki eða einn eða fleiri einstaklingar taka ábyrgð á greiðslu skuldarinnar ef skuldari greiðir ekki sjálfur. Fari skuldabréfið í vanskil getur eigandi kröfunnar krafist greiðslu af skuldara jafnt sem ábyrgðarmönnum.
SJÓÐASJÓÐUR (mega fund, fund of funds)
Verðbréfasjóður sem dreifir áhættu með því að fjárfesta í öðrum verðbréfasjóðum.
SKAMMTÍMASKULDIR (current liabilities)
Sérstök flokkun skulda í ársreikningi fyrirtækja. Skuldir eru taldar skammtímaskuldir ef þær verða greiddar innan árs.
SKATTASJÓÐUR (tax-free fund)
Verðbréfasjóður sem gerir fjárfestum mögulegt að njóta skattalegra ívilnana. Á Íslandi eru eignarskattsfrjálsir sjóðir dæmi um skattasjóði.
SKILVIRKT VERÐBRÉFASAFN (efficient portfolio)
Safn verðbréfa sem er þannig samsett að ekki er hægt að auka ávöxtun án þess að auka um leið áhættu og ekki er heldur hægt að draga úr áhættu án þess að minnka um leið ávöxtun.
SKILVIRKUR MARKAÐUR (efficient market)
Markaður er talinn skilvirkur þegar allir fjárfestar hafa jafnan aðgang að upplýsingum, þegar allar nýjar upplýsingar koma á augabragði fram í verði og alltaf er hægt að kaupa og selja.
SKRÁÐ HLUTABRÉF (listed company)
Viðskipti með skráð hlutabréf fyrirtækja fara fram með formlegum hætti, eftir föstum opinberum reglum, oftast í kauphöll. Til að hlutabréf fyrirtækis hljóti skráningu á Verðbréfaþingi Íslands þarf eigið fé fyrirtækisins að vera að lágmarki 75 milljónir króna, hluthafar þurfa að vera fleiri en 200 og hver þeirra þarf að eiga að lágmarki 30.000 kr. Enn fremur gerir VÞÍ strangar kröfur um upplýsingagjöf.
SKULDABRÉF (bond)
Skjal þar sem fram kemur viðurkenning á að tekin hafi verið peningafjárhæð að láni. Lántakandinn lofar að greiða skuldina aftur á tilteknum degi og greiða jafnframt vexti af henni eins og mælt er fyrir á skuldabréfinu. Tryggingar skuldabréfa geta verið með ýmsum hætti, t.d. sjálfskuldarábyrgð eða veð, en einnig ábyrgð t.d. banka eða ríkissjóðs.
SKULDABRÉF MEÐ BREYTILEGUM VÖXTUM (floating rate bond)
Skuldabréf sem er útgefið þannig að vextir þess taka breytingum í hlutfalli við tiltekna viðmiðun, t.d. meðalvexti Seðlabanka Íslands.
SKULDABRÉF MEÐ JÖFNUM AFBORGUNUM (amortization bond)
Skuldabréf þar sem upphaflegur höfuðstóll greiðist til baka með jöfnum afborgunum. Höfuðstóllinn fer lækkandi eftir því sem á lánstíma skuldabréfsins líður, vaxtagreiðslur eru hæstar fyrst en minnka síðan jafnt og þétt. Slík skuldabréf eru einnig nefnd afborgunarbréf.
SKULDABRÉF MEÐ JÖFNUM GREIÐSLUM (annuity)
Skuldabréf þar sem lánið greiðist til baka með jöfnum greiðslum. Vextir fara lækkandi eftir því sem á lánstíma skuldabréfsins líður en hluti höfuðstóls í greiðslunni fer hækkandi. Slík skuldabréf eru einnig nefnd jafngreiðslubréf og annuitetsbréf.
SKULDABRÉF MEÐ VAXTAMIÐUM (coupon bond)
Skuldabréf þar sem vextir eru greiddir reglulega á lánstíma bréfsins og á síðasta gjalddaga er upphaflega lánsfjárhæðin auk þess endurgreidd.
SKULDABRÉFASAFN (bond portfolio)
Safn skuldabréfa úr mörgum mismunandi flokkum með mismunandi einkennum, s.s. lánstíma, vöxtum og útgefendum.
SKULDABRÉFASJÓÐUR (bond fund)
Verðbréfasjóður sem á eingöngu skuldabréf.
SPARISKÍRTEINI RÍKISSJÓÐS (government bond)
Verðtryggt skuldabréf útgefið af ríkissjóði. Lánstími spariskírteina eru yfirleitt fimm til tuttugu ár og vextir eru yfileitt fastir allan lánstímann.
SPEGILSJÓÐUR (market sector fund, tactical fund, country fund)
Verðbréfasjóður sem á verðbréf sem endurspegla samsetningu verðbréfa á ákveðnum markaði en eru ekki endilega í nákvæmlega sömu hlutföllum og verðbréf á markaðnum. Sjá vísitölusjóðir.
STANDARD AND POOR'S VÍSITALAN
Bandarísk hlutabréfavísitala sem mælir verðbreytingar á hlutabréfum í 500 bandarískum fyrirtækjum.
STAÐALFRÁVIK (standard deviation)
Tölfræðileg stærð sem notuð er til að mæla sveiflur frá meðaltali, t.d. sveiflur á ávöxtun verðbréfa.
STIMPILGJALD (stamp duty)
Skattur sem þarf að greiða til íslenska ríkisins af flestum verðbréfum við útgáfu þeirra. Stimpilgjald getur verið innifalið í afgreiðslugjaldi eða gengi eins og á til dæmis við um sum hlutdeildarskírteini.
STÝRIVEXTIR
Stýrivextir eru ákvarðaðir af Seðlabanka Íslands og eru þeir vextir sem bankinn notar til að hafa áhrif á markaðsvexti. Tilgangur með hækkun stýrivaxta seðlabanka getur verið að hægja á efnahagslífinu, til að berjast gegn verðbólgu, eða að hækka gengi viðkomandi gjaldmiðils. Með lækkun stýrivaxta er á sama hátt reynt að örva efnahagslífið eða lækka gengi viðkomandi gjaldmiðils.
SÖLUGENGI (offer price)
Verð sem greiða þarf fyrir hverja einingu eða krónu nafnverðs við kaup verðbréfa.
SÖLUHAGNAÐUR (capital gain)
Tekjuaukning sem hlýst af sölu eignar og er mismunurinn á söluverði og kaupverði eignarinnar. Ávöxtun hlutabréfa ræðst til dæmis oft meira af söluhagnaði en af þeim arði sem viðkomandi hlutafélag greiðir hverju sinni.
SÖLURÉTTUR (put option)
Réttur til að selja vöru, verðbréf eða gjaldeyri á fyrirfram ákveðnu verði, annað hvort á ákveðnum degi eða fyrir ákveðinn dag. Gerður er samningur þar að lútandi og er hann bindandi af hálfu þess sem selur söluréttinn. Kaupandi getur hins vegar valið hvort hann nýtir sér réttinn eða ekki.
SÖLUTRYGGING (underwriting)
Samningur á milli verðbréfafyrirtækis og útgefanda verðbréfa þar sem verðbréfafyrirtækið skuldbindur sig til að kaupa ákveðinn hluta eða öll verðbréf í tilteknu útboði innan ákveðinna tímamarka og á ákveðnu verði.
T
"TAKTÍSK EIGNASTÝRING" (tactical asset allocation)
Sjóðastjórnun þar sem með reglubundnum hætti eru gerðar smávægilegar breytingar á eignasafninu í von um hærri ávöxtun.
TEKJUSJÓÐUR (income fund)
Greiðir reglulega út tekjur. Á Íslandi eru nokkrir sjóðir sem greiða út vexti umfram hækkun á lánskjaravísitölu, þannig helst höfuðstóllinn verðtryggður.
TVÖFÖLDUNARTÍMI VAXTA
Sá tími sem það tekur höfðustól sparifjár að tvöfaldast vegna áfallinna vaxta og vaxtavaxta. Oftast er átt við tvöföldun höfuðstóls að raungildi og á tvöföldunartímanum bætast því einnig verðbætur við.
U
UMSJÓNARLAUN (management fee)
Þóknun sem verðbréfasjóðir greiða árlega til þess aðila sem rekur sjóðina. Umsjónarlaun eru dregin frá eignum sjóðanna áður en ávöxtun þeirra er reiknuð út.
UPPHAFSGJALD (front-end fee)
Gjald sem sumir verðbréfasjóðir taka þegar keypt eru hlutdeildarskírteini í sjóðunum.
V
V/H HLUTFALL (price earnings ratio, P/E ratio)
Hlutfallið á milli markaðsverðs tiltekins fyrirtækis og árshagnaðar þess. Gefur til kynna hversu mikið kaupendur vilja borga fyrir framtíðartekjur fyrirtækisins miðað við tekjur þess í dag. Þetta hlutfall getur verið mjög sveiflukennt.
V/I HLUTFALL (price-to-book ratio)
Hlutfallið milli markaðsverðs (hlutafé margfaldað með gengi hlutabréfa) og innra virðis hlutafélags (eigið fé deilt með hlutafé). Ef hlutfallið er hærra en 1 metur markaðurinn fyrirtækið hærra en bókhaldstölur segja til um og öfugt ef hlutfallið er lægra en 1.
VALRÉTTUR (option)
Samingur sem veitir kaupanda rétt til að eiga viðskipti í framtíðinni á verði sem ákveðið er í dag. Sá sem selur samninginn er bundinn af honum en kaupandinn getur valið hvort hann nýtir rétt sinn til að eiga viðskipti. Viðskiptin geta verið kaup eða sala á vöru, verðbréfum, gjaldeyri, fasteignum o.fl. Sjá einnig kauparétt, sölurétt og framvirk viðskipti.
VAXTAVEXTIR (compounded interest rate)
Um er að ræða vaxtavexti þegar vextir eru lagðir við höfuðstól oftar en einu sinni á ári og vextir eru reiknaðir af vöxtum.
VAXTAJÖFNUNARKENNINGIN (interest-rate parity)
Segir að gengi gjaldmiðla breytist til að jafna mun á vöxtun milli landa þannig að ávöxtun skuldabréfa verði ekki til lengdar lægri eða hærri í einu landi en öðru.
VAXTARSJÓÐUR (growth fund)
Greiðir út alla ávöxtun við innlausn hlutdeildarskírteina. Vextir, arður og aðrar tekjur greiðast inn í sjóðinn. Flestir íslenskir sjóðir eru vaxtarsjóðir.
VEÐSKULDABRÉF (mortgage bond)
Skuldabréf þar sem t.d. fasteignir eða tæki eru sett til tryggingar greiðslu skuldabréfsins.
VELTUFJÁRMUNIR (current assets)
Sérstök flokkun eigna í ársreikningi fyrirtækja. Eignir sem venjulega er búið að breyta í reiðufé eða ráðstafa innan eins árs. Veltufjármunir eru sjóðir, bankainnistæður, birgðir og skammtímakröfur.
VERÐBÓLGA (inflation)
Þegar almennt verðlag á vörum og þjónustu hækkar reglulega og með stuttu millibili í þjóðfélaginu, þ.e. verð á flestum eða öllum þeim vörum sem eru til sölu í landinu. Þetta veldur hækkun á vísitölu neysluverðs. Þegar talað er um verðbólgu er því yfirleitt átt við hækkun á vísitölu neysluverðs.
VERÐBRÉF (security)
Samheiti fyrir skuldabréf og hlutabréf og aðrar kröfur s.s. víxla sem hafa ígildi peninga.
VERÐBRÉFAMIÐLARI (broker)
Einstaklingur sem hefur milligöngu um kaup eða sölu verðbréfa gegn gjaldi og veitir sérfræðiráðgjöf um slík viðskipti. Verðbréfamiðlarar þurfa sérstakt leyfi til að starfa. Erlendis eru til nokkrar tegundir verðbréfamiðlara, t.d. miðlarar sem veita ýmsa þjónustu til viðbótar því að sjá um kaup og sölu verðbréfa (full-service broker) og miðlarar sem aðeins sjá um kaup og sölu verðbréfa en veita ekki ráðgjöf (discount broker). Þeir síðarnefndu taka lægri þóknun fyrir þjónustu sína.
VERÐBRÉFASAFN (portfolio)
Ýmsar tegundir verðbréfa t.d. ríkisvíxlar, bankabréf og hlutabréf sem saman eru í eigu einstaklings, sjóðs eða stofnunar og farið er með sem eina heild.
VERÐBRÉFASJÓÐUR (mutual fund, unit trust)
Safn af skuldabréfum, hlutabréfum eða öðrum auðseljanlegum verðbréfum. Fjárfestar geta keypt hlutdeildarskírteini í slíkum verðbréfasjóðum og eignast þar með hlut í mörgum tegundum verðbréfa.
VERÐHJÖÐNUN (deflation)
Þegar verðhjöðnun ríkir fá peningar aukið verðgildi. Verðhjöðnun er þekkt, en mun sjaldgæfari en verðbólga. Skýringin á henni er í raun spegilmyndin af verðbólgu: Þegar fólk eyðir almennt minni peningum en til eru í landinu þar sem það býr, veldur það verðhjöðnun. Við það lækkar verð á vöru (hjaðnar), sem hefur þau áhrif að verðgildi peninganna okkar hefur aukist og við getum keypt meira fyrir þá en áður.
VERÐTRYGGING (price indexation)
Trygging fyrir því að tiltekin greiðsla í framtíðinni haldi kaupmætti sínum frá þeim degi sem verðtryggður samningu er gerður. Verðtrygging láns eða skuldabréfs þýðir að höfuðstóll lánsins breytist mánaðarlega eftir því sem breytingar verða á verðlagi. Yfirleitt er miðað við lánskjaravísitölu eða vísitölu neysluverðs.
VEXTIR (interest rate)
Leiga sem greidd er fyrir afnot af peningum. Vextir eru tímatengdur kostnaður, því lengur sem lántakandi hefur peninga að láni þeim mun meira borgar hann í vexti. Vextir eru venjulega settir fram sem ákveðinn hundraðshluti af höfuðstólnum sem tekinn er að láni. Ef vextir reiknast eingöngu af höfuðstól er talað um flata vexti eða einfalda vexti (simple interest rate). Ef vextir reiknast á vexti er talað um vaxtavexti (compounded interest rate).
VIÐSKIPTAVAKI (market maker)
Verðbréfafyrirtæki eða annar aðili sem skuldbindur sig formlega til að kaupa og selja tiltekin verðbréf fyrir eigin reikning í því skyni að greiða fyrir viðskiptum og því að markaðsverð skapist.
VIRK SJÓÐASTJÓRNUN (active fund management)
Aðferð sem byggist á því að sjóðsstjórar verðbréfasjóða kaupa og selja einstök verðbréf eftir bestu upplýsingum sem þeir hafa yfir að ráða á hverjum tíma í þeirri viðleitni að ná fram sem hæstri ávöxtun.
VÍKJANDI SKULDABRÉF (LÁN) (subordinated bond (debt))
Skuldabréf sem víkur fyrir öðrum kröfum á hendur útgefandanum. Endurgreiðsla slíkra skuldabréfa getur verið með ýmsu móti, þó oftast í formi eingreiðslu.
VÍSITÖLUR (index)
Vísitölur eru notaðar til að mæla breytingar sem verða á verðlagi frá einu tímabili til annars.
VÍSITALA NEYSLUVERÐS
Vísitalan skal eins og kostur er miðast við meðalverðlag hér á landi. Vísitalan er samansett úr ákveðnum vörutegundum og þjónustuliðum sem Hagstofa Íslands kannar mánaðarlega. Skiptingu milli vörutegunda og þjónustuflokka má finna á vef Hagstofu Íslands.
VÍSITÖLUSJÓÐUR (index fund)
Verðbréfasjóður sem á verðbréf í sömu hlutföllum og þau eru í einhverri ákveðinni vísitölu, s.s. Evrópuvísitölu Financial Times eða Hlutabréfavísitölu Kauphallar Íslands. Markmið þessara sjóða er að sýna sömu ávöxtun og felst í breytingum á vísitölunum.
VÍXILL (bill)
Stystu skuldabréfin og er lánstíminn jafnan innan eins árs. Víxlar eru jafnan óverðtryggðir. Þeir bera svokallaða forvexti, sem þýðir að vextirnir eru dregnir frá andvirði lánsfjárhæðarinnar fyrirfram, áður en hún er greidd út.
VÖRSLUFÉLAG (trustee)
Sérstakt félag sem hefur með höndum umsjón og vörslu verðbréfasjóða. Vörslufélög eru aðskilin frá rekstrarfélögum sem hafa umsjón með rekstri verðbréfasjóða. Á Íslandi geta m.a. verðbréfafyrirtæki og bankar verið vörslufélög.
VÖRSLUGJALD (custody fee)
Gjald sem verðbréfafyrirtæki taka fyrir að geyma skuldabréf, hlutabréf eða hlutdeildarskírteini verðbréfasjóða fyrir viðskptavini.
Y
YFIRGENGI (premium)
Gengi skuldabréfa sem er hærra en 100%. Gengið er þá hærra en nafnvirði bréfanna eða hærra en nafnvirði og áfallnir vextir.
Dæmi: Nafnvirði skuldabréfs er 100.000, áfallnir vextir eru 10.000 en það selst á 120.000. Gengið er þá 1,2 og sagt er að bréfið hafi verið selt á yfirgengi.
Yfirgengi getur myndast þegar ávöxtunarkrafa er lægri en nafnvextir skuldabréfs.